Hvítbók.is

Eiga auðmenn að geta þaggað niður gagnrýni? Eyjunni var hótað málaferlum í London

Fyrir nokkrum vikum stóð Eyjan frammi fyrir hótun íslensks auðmanns um að stefna vefnum fyrir dómstól í Lundúnum vegna umfjöllunar um fyrirtækjarekstur hans og önnur umsvif. Hótunin kom fram í SMS-skeyti, tölvupósti, símtölum og á endanum bréfi frá þekktri lögmannsstofu í New York.

Aðfinnslur auðmannsins beindust að því að í frétt á Eyjunni væri ekki farið rétt með tiltekin atriði. Fréttin mundi verða þýdd samstundis á ensku og skaða viðskiptahagsmuni hans erlendis. Þess vegna mundi hann láta breskan dómstól fjalla um málið.

Eyjan var frá upphafi tilbúin að birta leiðréttingar, en auðmaðurinn krafðist þess að fá endurskrifa fréttina og sendi meðal annars texta þar sem var viðtal við hann sjálfan. Á endanum tókst samkomulag, en aðferð auðmannsins var hafnað.

Dómar í meiðyrðamálum í Bretlandi eru þungir og fjársektir miklar og hafa auðmenn um heim allan í vaxandi mæli notað breska dómstóla til að þagga niður í gagnrýnendum sinum og tálma birtingu óþægilegra upplýsinga. Ekki fer á milli mála að með því að hóta stefnu í Lundúnum var íslenski auðmaðurinn að benda Eyjunni á að vefurinn yrði fyrir fjárhagslegum skaða hvernig sem málið þróaðist.

Bretar hafa áhyggjur af málum af þessu tagi  og er þau nú sviðsljósi opinberrar umræðu þar í landi eins og greint var frá á Eyjunni á sunnudaginn. Að mati Eyjunnar er full ástæða til að taka þessi mál upp hér á landi og ræða þau meðal annars á Alþingi. Fjallað verður um efnið í tveimur fréttaskýringum til viðbótar á næstunni.

Í málum af þessu tagi þurfa stefnendur aðeins að sýna fram á tvennt til að geta höfðað mál í Bretlandi. Annað er, að ummælin birtist einhvers staðar á ensku, þar sem þau eru aðgengileg lesendum í Bretlandi. Hitt skilyrðið fyrir málshöfðun er, að stefnandi hafi sjálfur mikla efnahagslega hagsmuni í Bretlandi og kunni því að skaðast af birtingu ummælanna þar.

Hér er komið að stórkostlegri hættu í uppgjörinu hér á landi eftir bankahrunið. Í Bretlandi, þar sem margir íslenskir auðjöfrar og útrásarvíkingar eiga eignir og hafa umsvif, eru meiðyrðalög miklu strangari og útgjöld vegna meiðyrðamála miklu meiri en nokkurs staðar annars staðar á Vesturlöndum. Sönnunarbyrðin er á hinum stefndu í slíkum málum, ekki á stefnendum. Blaðamaður eða rithöfundur þarf að sanna þau ummæli, sem stefnt er fyrir, en ekki stefnandinn að afsanna þau. Ef blaðamaður skrifar til dæmis, að einhver nafngreindur maður sé fjárglæframaður, þá þarf hann að sanna það fyrir rétti. Hann getur ekki nema í undantekningartilvikum notað þá vörn, að almannahagsmunir krefjist þess, að gagnrýnin umræða fari fram um slíkan mann. Það, sem meira er: Jafnvel þótt venjulegur blaðamaður eða rithöfundur vinni meiðyrðamál í Bretlandi, er kostnaðurinn svo mikill, að hann er öllu venjulegu fólki óbærilegur. Algengt er, að málskostnaður annars aðilans sé 10–20 milljónir króna. Ef hann vinnur málið, þá getur hann gert ráð fyrir að fá um 70% málskostnaðar síns til baka, til dæmis 14 af 20 milljónum, en hefur þá orðið að reiða fram 6 milljónir króna sjálfur. Ef hann tapar málinu, sem er oft líklegra, vegna þess að sönnunarbyrðin er á honum, þá þarf hann að greiða bætur, sem oft eru 10–20 milljónir, eigin málskostnað og stóran hluta af málskostnaði stefnanda. Þetta merkir, að venjulegur maður missir aleiguna í meiðyrðamáli, sem hann tapar, og bíður stórkostlegan fjárhagslegan hnekki í máli, sem hann vinnur.

Það er ekki heiglum hent að höfða meiðyrðamál í Bretlandi. Edward Heath, formaður breska Íhaldsflokksins og forsætisráðherra Breta 1970–1974, lenti eitt sinn í harðri deilu við fjármálafurstann Tiny Rowland, sem rak auðhringinn Lonrho og átti einnig Lundúnablaðið Observer um skeið. Taldi Heath, að ummæli Rowlands um sig vörðuðu við bresk meiðyrðalög. Heath segir frá því í endurminningum sínum, að hann hafði velt því fyrir sér að höfða meiðyrðamál gegn Rowland, en horfið frá því, því að hann væri ekki auðugur maður og hefði blátt áfram ekki efni á því að reka málið, hvort sem hann ynni það eða tapaði því. Menn geta ímyndað sér, hvort ekki geti orðið venjulegum rithöfundi eða blaðamanni ofviða að reka slíkt mál, fyrst sjálfur forsætisráðherra Bretlands treysti sér ekki einu sinni til þess.

Á Bandaríkjaþingi hefur komið fram tillaga um lög til verndar bandarískum ríkisborgurum gegn meiðyrðamálum í Bretlandi. Telja Bandaríkjamenn, að bresk meiðyrðalöggjöf brjóti gegn ákvæði í bandarísku stjórnarskránni um skýlaust og fullt málfrelsi. Hæstiréttur Bandaríkjanna túlkaði þetta stjórnarskrárákvæði 1964 í málinu New York Times v. Sullivan á þann veg, að rithöfundar og blaðamenn væru frjálsir að því að segja frá mönnum og málefnum, svo framarlega sem þeir gerðu sig ekki seka um vítavert gáleysi eða hreina og ástæðulausa illgirni. Í nokkrum nýlegum málum hafa fjármálafurstar í Arabaríkjum reynt að stöðva bækur og greinar um hugsanlegan stuðning þeirra við arabíska hryðjuverkamenn og í því skyni dregið bandaríska rithöfunda, blaðamenn og blaða- og bókaútgefendur fyrir rétt í Bretlandi eða hótað þessu: oft nægir hótunin ein, enda vita menn, að það mun valda þeim stórkostlegum skaða að þurfa að verja sig í meiðyrðamálum í Bretlandi, hvort sem þeir vinna eða tapa.

Samkvæmt breskum lögum og dómsúrskurðum um meiðyrði geta blaðamenn og rithöfundar ekki einu sinni sagt frá ásökunum, sem aðrir hafa sett fram, jafnvel þótt þeir bæti engu við frá eigin brjósti og séu aðeins að flytja fréttir. Ef tekst að draga þá fyrir dómstól í Bretlandi, þá þurfa þeir sjálfir að sanna þessar ásakanir. Til dæmis birti blaðið India Abroad, sem gefið er út í New York, en ætlað indverskum lesendum, eitt sinn frétt um það, að í sænsku blaði hefðu verið settar fram ásakanir á indverskan mann fyrir að hafa tekið við óeðlilegum greiðslum í tengslum við vopnasölu. Hinn indverski maður höfðaði mál í Bretlandi gegn þessu blaði frá New York og fékk það dæmt 1992 (Bachchan v. India Abroad Publications) þar sem hann gat sannað, að einhver eintök af því höfðu verið seld í Bretlandi, þótt því væri aðallega dreift í Bandaríkjunum. Hins vegar fékk hann dóminn ekki fullnustaðan í Bandaríkjunum, þar eð dómstóll í New York taldi hann stríða gegn málfrelsisákvæði bandarísku stjórnarskrárinnar.

Síðustu áratugina hafa frægir og auðugir einstaklingar, sem vilja þagga niður í gagnrýnendum sínum, þess vegna höfðað gegn þeim meiðyrðamál í Bretlandi eða hótað að höfða slík mál. Auðveldar það þeim leikinn, að breskir dómstólar virðast ekki gera sér grein fyrir, að Bretland er ekki lengur heimsveldi. Þeir hafa því tekið sér lögsögu í nánast öllum málum, þar sem ummæli falla á heimsmálinu ensku, eins og það sé eitthvert einkamál Breta. Hefur þetta fyrirbæri verið kallað „forum shopping“ eða kaup á lögsögu. Gott dæmi um þetta var, að  Kaupþingi tókst í ársbyrjun 2008 að fá danska dagblaðið Ekstra bladet til að biðjast afsökunar og draga til baka fréttir um Kaupþing (og greiða bætur og talsverðan málskostnað, að sögn meira en 20 milljónir króna) með því að hóta að höfða meiðyrðamál gegn Ekstra bladet í Lundúnum. Þetta gat Kaupþing, vegna þess að klausur á ensku höfðu birst á heimasíðu danska blaðsins og Kaupþing rak banka í Bretlandi og átti þess vegna hagsmuna að gæta þar. Lögfræðingar danska blaðsins vissu sem var, að erfitt var eða ógerlegt að sanna til fulls ummæli blaðsins um Kaupþing, eins og enski dómstóllinn myndi gera kröfu um, svo að málið væri tapað, en kostnaður af því og bætur gætu numið mörgum tugum milljóna króna.

Í næsta hluta þessarar fréttaúttektar Eyjunnar verður sagt frá tveimur öðrum málum, sem varða Íslendinga, annars vegar máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni prófessor, sem rekið var í Lundúnum, og hins vegar hótunum breskra lögfræðiskrifstofa gegn netútgáfu Iceland Review, sem dr. Benedikt Jóhannesson tryggingastærðfræðingur er í forsvari fyrir.

Fyrir nokkrum dögum   staðfesti  Arnold Schwarzenegger, ríkisstjóri í Kaliforníu, lög sem koma í veg fyrir að hægt sé að framfylgja breskum meiðyrðadómum í ríkinu.

Spurningin, sem hlýtur að vakna, er, hvort ekki sé kominn tími til sérstakrar löggjafar á Íslandi til að vernda íslenska ríkisborgara, búsetta á Íslandi, fyrir málshöfðunum vegna meiðyrða í Bretlandi. Varla er unnt að sætta sig við að  auðjöfrar og útrásarvíkingar fái óáreittir að fá að þagga niður í íslenskum blaðamönnum og rithöfundum?